“Φέτος στη γιορτή του σχολείου μας για την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου, θα γίνει αρχικά μια παρουσίαση του Χρονικού της Ιταλοκρατίας από μαθητές της Γ΄τάξης. Στη συνέχεια οι μαθητές του σχολείου θα ελέγξουν τις γνώσεις που απέκτησαν διαγωνιζόμενοι ανά τμήμα με την ψηφιακή εφαρμογή kahoot. Το έπαθλο για το τμήμα που θα έρθει πρώτο θα ανακοινωθεί σύντομα. Όσοι επιθυμούν να προετοιμαστούν για το διαγωνισμό μπορούν να διαβάσουν το κείμενο που επισυνάπτεται και στο οποίο βασίζονται οι ερωτήσεις.”
Κείμενο
Το 1912, στη διάρκεια του ιταλοτουρκικού πολέμου, ιταλικά στρατεύματα κατέλαβαν τα Δωδεκάνησα. Πρώτη κατελήφθη η Αστυπάλαια (14 Απριλίου) και στη συνέχεια η Ρόδος. Οι ιταλικές δυνάμεις, χωρίς να συναντήσουν σημαντική τουρκική αντίσταση και με την υποστήριξη των Ελλήνων κατοίκων, μπήκαν στην πόλη της Ρόδου στις 22 Απριλίου/4 Μαΐου και ύψωσαν την ιταλική σημαία στο κάστρο. Ακολούθησε η κατάληψη και των υπολοίπων Δωδεκανήσων, με τελευταία τη Σύμη στις 6 Μαΐου. Οι Δωδεκανήσιοι δέχτηκαν τους Ιταλούς ως ελευθερωτές, ελπίζοντας ότι η ιταλική κατοχή θα ήταν προσωρινή, όπως διαβεβαίωναν οι κατακτητές και η διεθνής κοινότητα, κι ότι γρήγορα θα ενώνονταν με τη μητέρα Ελλάδα.
Οι ελπίδες όμως διαψεύστηκαν. Οι Ιταλικές αρχές των Δωδεκανήσων παρά τις διαβεβαιώσεις για την προσωρινότητα της κατοχής, απέβλεπαν στην πραγματικότητα στην ολοκληρωτική προσάρτηση των νησιών στην Ιταλία
Στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-18) η Ιταλία τάχθηκε στο πλευρό των δυνάμεων της Αντάντ και απέσπασε την υπόσχεση ότι η ιταλική κατοχή των Δωδεκανήσων θα αναγνωριζόταν επίσημα ως μόνιμη. Κάθε ενωτική κίνηση θεωρείται εχθρική και αντιμετωπίζεται με συλλήψεις και φυλακίσεις. Με το τέλος του πολέμου και την αποδοχή από τις νικήτριες δυνάμεις της Αντάντ της αρχής της αυτοδιάθεσης των λαών οι Δωδεκανήσιοι διαδηλώνουν υπέρ της Ένωσης. Οι Ιταλοί όμως καταπνίγουν και πάλι κάθε πατριωτική εκδήλωση αντίστασης : την ημέρα του Πάσχα του 1919 σε αιματηρά επεισόδια στο χωριό Βιλλανόβα (Παραδείσι) Ιταλοί στρατιώτες εμποδίζουν με τις ξιφολόγχες τους συλλαλητήριο υπέρ της ΄Ενωσης, φονεύοντας δύο Ρόδιους πατριώτες. Η ιταλική διοίκηση φανερώνει απροκάλυπτα την πρόθεσή της να κρατήσει τα Δωδεκάνησα ως τμήμα του βασιλείου της.
Πράγματι, μετά το τέλος του μικρασιατικού πολέμου, τα Δωδεκάνησα παραχωρούνται στην Ιταλία με τη συνθήκη της Λωζάννης (1923). Οι Ιταλοί ανακηρύσσουν τα νησιά ιταλική “κτήση”. Τελειώνει έτσι η πρώτη φάση της Ιταλοκρατίας (1912-1923) και αρχίζει η δεύτερη και σκληρότερη φάση της που λήγει το 1943. Στην Ιταλία, ήδη από το 1922, έχει επικρατήσει το φασιστικό καθεστώς του Μουσολίνι. Ο νέος διοικητής Μάριο Λάγκο (1924-1936) και κυρίως ο διάδοχός του Τσεζάρε Μαρία ντε Βέκκι (1937-1943) εφαρμόζουν πρόγραμμα εξιταλισμού και εκφασισμού των Δωδεκανήσων.
Επιχειρείται, καταρχάς, ο πλήρης εξιταλισμός της δημόσιας ζωής. Απόλυτος ανώτατος άρχοντας των νησιών ήταν από το 1924 ο «Γενικός Διοικητής Ρόδου και των άλλων νήσων του Αιγαίου». Τα διατάγματά του είχαν ισχύ νόμου, χωρίς να χρειάζεται έγκριση από τη Βουλή ή την κυβέρνηση της Ιταλίας. Καταργήθηκαν όλα τα προνόμια της τουρκοκρατίας. Οι ντόπιοι έπαψαν να συμμετέχουν στη διοικητική και δικαστική εξουσία, επίσημη γλώσσα έγινε η ιταλική, οι δήμαρχοι έπαψαν να εκλέγονται από το λαό και διορίζονταν από τον γενικό διοικητή, καταργήθηκαν τα μικτά και εκκλησιαστικά δικαστήρια και όλες οι υποθέσεις δικάζονταν από τα ιταλικά δικαστήρια με βάση τον ιταλικό φασιστικό νομοθετικό κώδικα.
Στους Τούρκους υποφέραμε μεγάλη τυραννία
Αλλά εδιαντηρούσαμε και γλώσσα και θρησκεία
Μα ο Μουσολίνι θέλησε να μας εξιταλίσει
Στου φασισμού τον ποταμό ούλους να μας βαφτίσει
Αποτελεσματικό μέσο για τον πλήρη εξιταλισμό και την εθνολογική αλλοίωση των Δωδεκανήσων ήταν η οικονομική εξαθλίωση των κατοίκων της. Ιδιαίτερα επλήγησαν οι αγρότες με τον περίφημο νόμο «περί δασών». Σύμφωνα με αυτόν τα χωράφια που είχαν έστω και ένα θάμνο ή μικρό δένδρο χαρακτηρίζονταν δασικές εκτάσεις και απαγορευόταν η καλλιέργειά τους. Χιλιάδες δωδεκανήσιοι αγρότες εγκαταλείπουν αναγκαστικά τα χωριά τους για την πόλη, αναζητώντας οποιαδήποτε εργασία. Οι εξαθλιωμένοι αγρότες εργάζονται στις οικοδομές και τα δεκάδες δημόσια έργα εξωραϊσμού της πόλης της Ρόδου και της Κω με εξευτελιστικά ημερομίσθια. Οι Ιταλοί εργολάβοι πληρώνουν μόλις 5 ιτ. λίρες στους Έλληνες εργάτες έναντι 20-30 λιρών που είναι το μεροκάματο των ιταλών εργατών. Να πώς περιγράφουν τα δεινά οι χωρικοί της Ρόδου:
Οι βάρβαροι καταχτητές κι οι άναντροι προδότες
Πολλά βασανιστήρια κάμνουσι στους νησιώτες
Το σιταράκιν έφυγε ΄ πομέσα ΄πό τους πάγκους
Κι ο πόλεμος μας ήκαμεν να τρώμεναμαράγκους
Πολλοί αγρότες μην αντέχοντας τις νέες σκληρές συνθήκες μεταναστεύουν στην Ελλάδα, Ευρώπη, Αίγυπτο, Αυστραλία και Αμερική. Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1930 περί τις 100.000 Δωδεκανήσιοι έχουν εγκαταλείψει τα νησιά. Η μαζική μετανάστευση διευκολύνει τα σχέδια της Ιταλικής Διοίκησης για τον εξιταλισμό των νησιών και εγκαθιστά περί τους 3.000 Ιταλούς εποίκους. Οι έποικοι αυτοί προέρχονται κυρίως από τη φτωχή Νότια Ιταλία και εργάζονται σε οικοδομικές και αγροτικές εργασίες. Ιδρύονται μάλιστα αγροτικά χωριά σε διάφορες περιοχές της Ρόδου, όπως το SanMarco στην Κατταβιά, το Peveragno στον Καλαμώνα, το Campochiaro (η σημερινή Ελεούσα), το SanBenedetto (τα σημερινά Κολύμπια), τα απομεινάρια των οποίων μπορεί κανείς και σήμερα να δει.
Όπως η αγροτική παραγωγή έτσι και το εμπόριο και η βιομηχανία πέρασε στα χέρια των Ιταλών. Στη Χάλκη οι γυναίκες καθώς γυρίζουν με κόπο τον χερόμυλο σιγομουρμουρίζουν:
Ήρθε και νέα διαταγή από το Μουσολίνι
Γάδαρος, σκύλος κι όρνιθα και γάτης να μη μείνει
Κι άμα δεν είχε σκύλους πλιο, τρώγαμενατσουκνούδες
Μολόχα δεν αφήναμεν ούτε και σκυλαρούδες.
Δεκάδες εμποροβιομηχανικές επιχειρήσεις εγκαθίστανται στα νησιά. Οι σπουδαιότερες ιταλικές επιχειρήσεις ήταν η CAIR (CompagniaAgricolaIndustrialeRodi) που παράγει κρασί και λάδι, η Καπνοβιομηχανία ΤΕΜΙ (TabacchiEgeiManifattureItaliane- στα κτίριά της στεγάζεται σήμερα το 1ο Γυμνάσιο και το 3ο Λύκειο), η βιομηχανία κεραμεικώνICARO (IndustriaCeramicheArtisticheRodioOrientali), η SocietaAnonimaRodia, που παράγει λάδι κ.ά. Όλες αγοράζουν σε εξευτελιστικά χαμηλές τιμές τα αγροτικά προϊόντα και απασχολούν κυρίως ιταλούς εργάτες. Στην Κω τον καιρό του θερισμού οι καραμπινιέροι περιμένουν τους φτωχούς αγρότες να μαζέψουν τη μικρή παραγωγή τους και την αρπάζουν αμέσως με την απειλή των όπλων.
Μέσα στους δρόμους στέκουνται με όπλα και κοιτάζουν
Κι όσον καρπό στα χέρια μου κρατώ, μου τον αρπάζουν.
Μα και το στάχυ του καρπού στα χέρια μου αν δούσι
Στη φυλακή με πάγουσι κι εκεί με τυραγνούσι
Η ιταλική διοίκηση εκμεταλλεύτηκε και τουριστικά το νησί της Ρόδου με στόχο να το μεταβάλει σε θέρετρο πολυτελείας. Χτίστηκαν πολλά ξενοδοχεία όπως το GrandeAlbergodelleRose, το γνωστό ξενοδοχείο των Ρόδων (σήμερα Καζίνο), τoAlbergodelleTerme (Θέρμαι), αξιοποιήθηκε με κατάλληλα έργα η ιαματική πηγή της Καλλιθέας, χτίστηκαν τα ξενοδοχεία Cervo και Cerva (Έλαφος και Ελαφίνα) στον Προφήτη Ηλία. Η οικονομική κυριαρχία των ιταλικών επιχειρήσεων σε όλους τους τομείς ήταν πλήρης και οι Έλληνες αστοί έμποροι και βιοτέχνες οδηγήθηκαν γρήγορα στο μαρασμό και την πτώχευση.
Στα πλαίσια της πολιτικής της τουριστικής και οικονομικής αξιοποίησης των νησιών έγιναν επίσης πολλά δημόσια έργα (δρόμοι, λιμάνια, γέφυρες, αρδευτικά και υδρευτικά έργα κ.ά.). Παράλληλα, αξιοποιήθηκε για λόγους τουριστικούς και ιδεολογικο-πολιτικούς το κυριότερο αρχαιολογικό μνημείο της Ρόδου, η μεσαιωνική πόλη. Οι Ιταλοί, επιδιώκοντας αφενός την τουριστική αξιοποίησή της αλλά και τη σύνδεση του ευρωπαϊκού ιστορικού παρελθόντος των Δωδεκανήσων με τη σύγχρονη ιταλική παρουσία, ανέλαβαν ένα ευρύ πρόγραμμα αναστήλωσης και αναμόρφωσης της παλιάς πόλης. Κατεδάφισαν τις νεότερες προσθήκες και ανακατασκεύασαν τα σπουδαιότερα μνημεία, κάνοντας δραστικές και αυθαίρετες επεμβάσεις και αλλοιώνοντας σε πολλές περιπτώσεις τη μορφή της μεσαιωνικής πόλης. Χαρακτηριστικότερο είναι το παράδειγμα του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου (Καστέλλο) : ανακατασκευάστηκε εξ ολοκλήρου με βάση νέο σχέδιο, εντυπωσιακό βέβαια, αλλά εντελώς ξένο προς το κατά πολύ μικρότερο σε όγκο και ύψος αρχικό παλάτι. Παρόμοιες παρεμβάσεις έγιναν και στο αρχαίο στάδιο, το ωδείο, το ναό του Απόλλωνα στο Μόντε Σμίθ κ. αλλού.
Η ιταλική διοίκηση πήρε επίσης μέτρα με στόχο την εθνολογική αλλοίωση των νησιών. Προσπάθησε να θέσει υπό τον έλεγχό της την εκκλησία, επιδιώκοντας την ανακήρυξη του Αυτοκεφάλου της δωδεκανησιακής εκκλησίας, κίνηση που απέτυχε, καταργήθηκαν όμως όλα τα προνόμια και οι δικαιοδοσίες της.
Του Μουσολίνι η κεφαλή, που φόρειε μαύρη σκούφια
Στο τέλος αποδείχτηκε πως ήταν μέσα κούφια
Ο Μουσολίνι νόμιζε πως ήταν η Ελλάδα
Κανένα πιάτο αχνιστό με τη μακαρουνάδα
Δραστικότερες ήταν οι παρεμβάσεις των Ιταλών στην εκπαίδευση και αποσκοπούσαν στην άμβλυνση της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων και στο βαθμιαίο εξιταλισμό τους. Με διάταγμα του 1926 η ιταλική διοίκηση ανέλαβε τη γενική εποπτεία των ελληνικών σχολείων. Οι δάσκαλοι υποχρεώνονταν να μάθουν την ιταλική γλώσσα. Η διδασκαλία της ιταλικής γλώσσας εισαγόταν υποχρεωτικά σε όλα τα σχολεία. Από το 1930 αναγνωρίζονταν τα πτυχία μόνο των ιταλικών Πανεπιστημίων και οι δάσκαλοι έπρεπε να είναι απόφοιτοι του Ιταλικού διδασκαλείου της Ρόδου. Το 1932 απαγορεύτηκε η διδασκαλία της ελληνικής ιστορίας και αντικαταστάθηκε από το μάθημα της ιταλικής ιστορίας. Ακόμα και στα τραγούδια του χερόμυλου της Χάλκης βρίσκουμε στίχους για τα βάσανα των Δωδεκανησίων από τις προσπάθειες εξιταλισμού:
Πρώτα μας κόψαν το ψωμί κι ύστερα το σχολείο
Σκληρός ήταν ο φασισμός εις το σαρανταδύο
Όλα τα υποφέραμεν τα βάσανά μας κείνα
Μα το σχολειό δεν κλείσαμε, μ΄ όλη την άγρια πείνα
Από το 1937 ο ντε Βέκκι πήρε δραστικότερα μέτρα : η ελληνική γλώσσα χαρακτηρίστηκε “τοπική γλώσσα”, απαγορεύτηκε η διδασκαλία της στα δημοτικά, ενώ στα γυμνάσια διδασκόταν προαιρετικά δύο ώρες την εβδομάδα και χωρίς βιβλία. ΄Ολα τα μαθήματα διδάσκονταν στην ιταλική, ενώ εισήχθη το μάθημα της “φασιστικής αγωγής”. Οι μαθητές ήταν υποχρεωμένοι να εγγραφούν στη φασιστική οργάνωση Μπαλίλα, να χαιρετούν φασιστικά και να μιλούν στα ιταλικά. Απαγορεύτηκε η χρήση χαρτών της Ελλάδας και της ελληνικής Επανάστασης, η κυκλοφορία ελληνικών εντύπων και η κατοχή της ελληνικής σημαίας Τα εξατάξια ελληνικά γυμνάσια έγιναν τριτάξια ή τετρατάξια ή και έκλεισαν. Αντίθετα διευκολυνόταν η εγγραφή και φοίτηση των μαθητών στα ιταλικά σχολεία και σχολές που ιδρύθηκαν τότε, ενώ δίδονταν υποτροφίες για τη φοίτηση σε ιταλικά Πανεπιστήμια, κυρίως στο Πανεπιστήμιο της Πίζας.
Η αντίσταση της νεολαίας των Δωδεκανήσων και ολόκληρου του δωδεκανησιακού ελληνισμού εναντίον των μέτρων εξιταλισμού και εκφασισμού της παιδείας υπήρξε μεγάλη. Όταν το 1936-7 ο Ιταλός διευθυντής του Βενετοκλείου επέβαλε στους μαθητές να εγγραφούν στη φασιστική οργάνωση Μπαλίλα, οι μαθητές επέστρεψαν τις αιτήσεις που τους έδωσε χωρίς να τις συμπληρώσουν. Αρνήθηκαν επίσης να χαιρετούν φασιστικά και να μιλούν ιταλικά στα διαλείμματα. Πολλοί μαθητές εγκατέλειψαν το σχολείο όταν καταργήθηκε η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, με αποτέλεσμα να υποστούν κυρώσεις οι ίδιοι και οι οικογένειές τους. Η ελληνική γλώσσα και ιστορία διδασκόταν κρυφά στα σπίτια. Τη νύχτα της 21ης Απριλίου 1937 μαθητές του Βενετοκλείου κατέβασαν την ιταλική σημαία από το αέτωμα του κτιρίου. Την 28η Οκτωβρίου 1937, ημέρα που εορταζόταν με μεγαλοπρέπεια η επέτειος της ίδρυσης της Ρώμης, οι μαθητές του Βενετοκλείου αρνήθηκαν να πάρουν μέρος στις εκδηλώσεις. Οι ιταλικές αρχές συνέλαβαν τότε τον ΄Ελληνα Γυμνασιάρχη Δημήτριο Αναστασιάδη, απέβαλαν τους τελειοφοίτους μαθητές, μετέφεραν τη βιβλιοθήκη του σχολείου σε άλλους χώρους, με αποτέλεσμα να χαθούν πολλά πολύτιμα βιβλία και έκλεισαν, τέλος, το σχολείο για τη σχολική περίοδο 1937-8.
Οι προσπάθειες, όμως, των ιταλικών αρχών να αλλοιώσουν την εθνική συνείδηση των Δωδεκανησίων και με μέτρα βίαια και αυταρχικά να μετατρέψουν τους ΄Ελληνες σε Ιταλούς, επιβάλλοντάς τους μαζί με όλα τ’ άλλα και τη φασιστική ιδεολογία, δεν έφεραν αποτέλεσμα. Ο Ελληνισμός της Δωδεκανήσου αντιστάθηκε στις σκοτεινές δυνάμεις που επιδίωκαν τον αφανισμό του, διατήρησε την εθνική του ταυτότητα και κέρδισε την πολυπόθητη ελευθερία του.
Η μεγάλη στιγμή της Ένωσης με την Ελλάδα υπήρξε αποτέλεσμα των διεθνών ανακατατάξεων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ατμόσφαιρα πολεμικού συναγερμού επικρατεί στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα.
Η είδηση της έκρηξης του πολέμου φτάνει στα Δωδεκάνησα το βράδυ. Οι ΄Ελληνες με αγωνία και ελπίδα παρακολουθούν τις εξελίξεις. Οι Ιταλοί συλλαμβάνουν όλους τους άντρες από 20 ως 60 ετών και τους κλείνουν στην τάφρο του μεσαιωνικού τείχους, προσπαθώντας να εμποδίσουν τη συμμετοχή τους στον πόλεμο. Αφαιρούν τα ραδιόφωνα από τους μη Ιταλούς υπηκόους, τα νέα του πολέμου ωστόσο γίνονται γνωστά. Οι επιτυχίες του ελληνικού στρατού εναντίον των Ιταλών ενθουσιάζουν τους απομονωμένους Δωδεκανήσιους και πανικοβάλλουν τους Ιταλούς.
Από την αρχή του ελληνοϊταλικού πολέμου πολλοί Δωδεκανήσιοι, τόσο των νησιών, όσο και της διασποράς, σπεύδουν να αγωνιστούν με ενθουσιασμό στο πλευρό των Ελλήνων και των συμμάχων. Στην Αθήνα συγκροτείται το Δωδεκανησιακό Σύνταγμα, που πολεμά ως τμήμα της 1ης μεραρχίας του ελληνικού στρατού κι αργότερα στη Μακεδονία εναντίον των Γερμανών, συνεργαζόμενο με τμήματα Αυστραλών και Νεοζηλανδών. Οι Δωδεκανήσιοι της Αιγύπτου συγκροτούν τη Δωδεκανησιακή Φάλαγγα που πήρε αργότερα μέρος στις μάχες του Ελ Αλαμέιν και του Ρίμινι. Πολλοί, άλλωστε, Δωδεκανήσιοι πολέμησαν στις τάξεις του ελληνικού στρατού και ανδραγάθησαν. Ο ανθυπολοχαγός Αλέξανδρος Διάκος από τη Χάλκη, ήταν ο πρώτος Έλληνας αξιωματικός που έπεσε στον ελληνοϊταλικό πόλεμο.
Το Σεπτέμβριο του 1943 η Ιταλία, ηττημένη σε όλα τα μέτωπα του πολέμου, συνθηκολογεί. Την ιταλική κατοχή των Δωδεκανήσων διαδέχεται η γερμανική. Οι Γερμανοί καταδιώκουν με σκληρότητα τους Ιταλούς στρατιώτες, εχθρούς τους τώρα στον πόλεμο. Οι ΄Ελληνες, ξεχνώντας τα δεινά της Ιταλοκρατίας, βοηθούν σε πολλές περιπτώσεις τους Ιταλούς. Οι Γερμανοί τιμωρούν ΄Ελληνες πατριώτες που συνεργάζονται με τους συμμάχους. Οι Εβραίοι της Ρόδου στέλνονται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και μόνο 3 από τις 500 εβραϊκές οικογένειες του νησιού διασώζονται.
Τον Οκτώβριο του 1944 οι Γερμανοί, μετά την κατάρρευση του μετώπου, αποχωρούν από την Ελλάδα. Στα Δωδεκάνησα όμως παραμένουν ως την τελική τους συνθηκολόγηση, το Μάιο του 1945. Η τελευταία αυτή περίοδος της γερμανικής κατοχής είναι ιδιαίτερα οδυνηρή για τους Δωδεκανήσιους. Τα νησιά αποκλεισμένα από τους συμμάχους, υποφέρουν από έλλειψη τροφίμων. Πείνα μαστίζει τους κατοίκους των πόλεων, αλλά και τα ίδια τα στρατεύματα στρατεύματα κατοχής. Οι αγρότες της Ρόδου παρακαλούν την Παναγία:
Ω Παναγιά μου Σκιαδενή που ΄σαι μέσα στους πεύκους
Ως έδιωξες τους Ιταλούς , διώξε και τους Τεντέσκους.
Τελικά, στις 9 Μαΐου 1945 τα γερμανικά στρατεύματα της Δωδεκανήσου παραδίδονται. Αγγλικός στρατός και ο ελληνικός Ιερός Λόχος αποβιβάζονται στη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα περνούν στην αγγλική στρατιωτική διοίκηση. Στην Πάτμο τραγουδάνε:
Μας ελυπήθη κι ο Θεός ακόμα κι η Αγγλία
Κι ήρθαν του Ερυθρού Σταυρού στην Πάτινο δυο πλοία
Φέρανε τρόφιμα πολλά για μας προορισμένα
Και φάγαμενόλ΄ οι φτωχοί κι όλα τα πεινασμένα
Στην Κάσο πάλι δεν ξέρουν με τι να πρωτοχορτάσουν, με τα τρόφιμα των συμμάχων ή με την ελευθερία:
Ήρτανε τα πολεμικά, μπροστά στη Μπούκα αράξα,
Τους άναντρους τους Ιταλούς τους εμονοσυνάξα.
Τους Άγγλους ΄ποδεχτήκαμε με ρόδα και λουλούδια
Και τα παιδιά εψάλλανε ελληνικά τραγούδια
Όσα κι αν υποφέραμε, ούλα τα λησμονούμε
Μόνο με την Ελλάδα μας πρέπει να ενωθούμε
Στις 10 Φεβρουαρίου 1947, στο Παρίσι, υπογράφεται η Συνθήκη παραχώρησης των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Στις 31 Μαρτίου 1947 τα νησιά παραδίδονται από τους ΄Αγγλους στον πρώτο ΄Ελληνα στρατιωτικό διοικητή αντιναύαρχο Ιωαννίδη. Στις 7 Μαρτίου 1948 τα Δωδεκάνησα ενσωματώνονται πλήρως στο ελληνικό κράτος. Η ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στη μητέρα Ελλάδα σημαίνει το τέλος μακραίωνης δουλείας, αιώνων καταπίεσης αλλά και αγώνων.
Το φωτεινό παράδειγμα όσων έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία της άκρης αυτής του ελληνικού αρχιπελάγους καλούμαστε να ακολουθήσουμε.
